Hispania (X): Castella vetus et nova

CASTELLA VETUS ET NOVA

ex Theatrum orbis terrarum sive atlas novus in quo tabulae et descriptiones omnium regionum Pars secvnda (Bibliotheca Cervantina)

Rex Hispaniaru quicquid ullibri terrarum tenet, triplici titulo possidet, Castellæ, Arragoniæ, & Portugalliæ. Sub Castellæ regno sunt duæ Castellæ, Legio, Asturia, Galæcia, Extremadura, Andaluzia, Granata, Murcia, Biscaja, Navarra, Mediolanum, Belgica, Burgundiæ Comitatus, Insulæ Canariæ, America, Insulæ Philippinæ. CASTELLA duplex est, vetus & nova. Vetus Duria fluvio mediam regionem interlabente irrigatur. Metropolis ejus est Burgos, magnis concinnisque ædificiis ornata, ut etiam cum Toledo de dignitate certer. Incolæ mercaturæ student. Templa & coenobia habet frequentia. Episcopali insuper gaudet sede ab anno MXCVII. Castellum habet a natura magis, quam ab arte munitum. Multa insuper ædificia splendida, inter quæ excellit splendore & amplitudine palatium Comitis stabuli.

Præter hanc sunt in Castella veteri, Siguenza, (licet ab aliis novæ attribuatur) Segovia, Avila, Osma, Valladolid. Siguenza urbs sita in clivo, muris egregie vallata, & adjuncta arce. collis pedem flumen Henares alluit. Episcopali dignitate ornata est. Septigentas numerat casas, inquit Boterus, & Academiam habet. In illius dioecesi est Molina municipium octingentarum casarum.

Segovia urbs editiori loco sita, turribus undique & propugnaculis munita, lanificio præcipue clara; nec nobilior tota Hispania panus, quam hic texitur, unde incolis magnæ opes. Atrium hic conspicitur, in quo omnium pene Hispaniæ regum effigies conspiciuntur. Præcipuum vero urbis ornamentum aquæductus mirandi operis. Hic nostra memoria Germanorum ope & aquarum, inventa ratio cudendæ monetæ, non malleis colliso, sed fuso ac liquato, demumque impresso, ductili ære, auro, argentoque. Solum fecundum. Episcopatus splendidus & opimus.

Avila oppidum in media planitie situm, montibus cingitur, vini præstantioris fructuumque feracibus. Secatur a flumine Algerbe.

Osma urbs trecentarum tantum casarum, Academiam habet cujusbis precii.

Valladolid nobilissimum Hispaniæ oppidum ad ripam Pisurgæ fluminis, ædificiis tam sacris quam profanis, publicis ac privatis ornatissimum: omnium scientiarum nobilissimo Lyceo honestatur; aere saluberrimo, nisi interdum obscuris Pisurgæ amnis nebulis foedaretur. Reges illam, tanquam placidissimum domicilium frequentant; habentque hic plurimi Hispaniæ Principes ædes propias.

Præter hæc oppida sunt in Castella veteri municipia multa, Frias, Bribiesca, S. Domingo de Silos, quæ Ioanni de Velasco Comiti stabuli Castellæ parent. Miranda, Lerma, nunc famosi Ducatus caput: soria, Almazzan, Barlanga, Aranda vastum municipium. Pægna-fiel, id est penna fidelis, cum castello in vertice montis, & bellissimo ad radices palatio Ducis Ossunæ. Roa, Olmedo, Martimugnoz, Arenalo (sic), Sepulveda, situ a natura munito; quippe excelso loco condita, & asperis rupibus & flumine circumdata. Pars Castellæ appellatur Terra de Campos, in qua sunt Medina, Aguilar, Carnon, Palenza, alia. Ad Oceanum habet Santander & Laredum, magna & opulenta oppida, cum suis portubus satis commodis, & sinu totius hujus plagæ piscosissimo. Fuit in eodem quoque tractu olim Numantia, summum (ut inquit Florus) Hispaniæ decus; quippe quæ sine muro & turribus, modice edito in tumulo situata ad flumen Durium, quadraginta millium exercitum per annos XIV sola sustinuit. Fuere & Graccuris, & turiaso, & Clunia, quarum hodie vix rudera exstant.

Castellam novam a veteri dividunt montium juga, qui a finibus Navarræ orti totam Hispaniam ad mare usque Mediterraneum pervagantur. Novæ caput est toletum, urbs in totius pene Hispaniæ umbilico sita, loco aspero & clivoso, majorique ex parte amne Tago ambitur, a reliqua vero parte muris validissimis, & centum quinquaginta propugnaculis egregie munita. Coeli solique laudabili felicitate fruitur, lanificii sericique commercio opulenta. Aquæductus hic mirandi operis. Augustissimo & splendidissimo templo nobilitatur, necnon Academia literatum & sapientiæ officina. Agri solum leve & arenosum. Raræ hic pluviæ, rari quoque fontes atque rivuli, qua Tagus fluit, vallis admodum læta & fertilis, licet angustior.

Dividitur Regnum hic in Sierram, Algarriam, & Manciam. Sierræ caput est Cuenca, quæ rupes est aspera inter duo flumina & montes, ædificiis optimis ornata, & multis fontium scaturiginibus. Algarria a flumine Tago divisitur, frumenti, olei, vini, cannabis, croci, mellis, fructuum dives. Tajuna amne secatur. Marchionatum habet Mondegiar, & Ducatus Pastranæ & Infantarus, multa que ampla & splendida municipia, quorum caput est Guadalaicara. Mancia a Tago irrigatur, illius caput est civitas Regalis. Marchionatum habet Viglienæ & Prioratum Castellæ, & plures alias regiones & municipia.

Primaria civitas est Madritum, oppidum totius Toletanaæ Dioeceseos felicissimum, situm in editiori clivo, & Septentrioni majori ex parte exposito, cujus radices alluit modicus amnis, vulgo Guadarrama dictus, qui saxeo ponte transitur; situs amoenitate, aeris salubritate, soli fecunditate inter primas numerandum. Pyritæ lapidis toto territorio largus proventus. Frequens hic recessus & habitatio Regum.

Sexto hic lapide abest Escuriacum, ubi magnificentissimum illud Sancti Laurentii monasterium visitur, Escurial vulgo; Philippi secundi Hispaniarum regis opus, quod veterum profecto miraculis septem annumerari potest. Frontispicium, Occasum versus, tribus superbit portis, quarum quæ media est, in templum augustissimum, coenobium, collegiumque ducit: quæ vero ad dexteram, in officinas monasterio sacratas; quæ ad sinistram, in domos scholæ destinatas. Quatuor operis totius angulos exornant quatuor turres, arte mirabiles: quas etiam duae superant ad ipsus templi pedem, hinc inde fastu quodam assurgentes. Supra ostium templi magnificæ stylobatæ statuas sustentant ex marmore, tophoque, sex Israelis Regum, pedes altas septemdecim. Ad Septentrionem palatium templo vicinum spectatur, Regi regioque comitatui commodissime excipiendo paratum. Ad Meridiem variæ sunt porticus, hortus amoenissimus; pomarium gratissimis consitum fructibus; item nosocomium, pharmacopolium, & alia.

Alcala de Henares, olim Complutum, urbs est in planitie sita, figura ovali, concinnis ædificiis, agro feracissimo: plateam habet insignem in longitudinem porrectam, porticibus utrinque ornatam, sub quibus frequentes ditesque mercatorum tabernæ. Academia denique hic nobilis habetur, qua nobilitatum est Complutum a Francisco Ximenio Cardinali, Archiepiscopo Toletano.

Medina Coeli olim ampla civitas, & nunc Ducatus caput, ad quem octoaginta circiter pagi pertinent.

Arangivez locus delitiosus, a Tago & Xarama fluvio rigatur. Hipes agricolis sedulis frequens oppidum. Ocanna, bellum municipium, focos numerat supra ter mille. Talavera ad Tagi ripas, salubri aere & solo fecundo posita est, ab hac in Prioratum Castellæ itur.

In Prioratu Castellæ tredecim magna municipia numerantur, quorum præcipua, Tembleque, Consuegra, Alcassar.

Sequitur deinceps Viglienæ Marchionatus, antiquissimus, in quo sunt Rueda, Albacete, Cinciglia, Villar, S. Clemente, Vigliena. Castella nova veteri præstat & bonitate coeli atque soli & fructum omnimodorum copia.

Nam inter alios fructus, excellentibus olivis abundat, quibus vetus fere destituitur. Pars tamen illa veteris, quæ vulgo terra de Campos appellatur, inter Hispaniæ fertilissimas numerari potest. Nova Tagum flumen habet & fontes Anæ, sicut Vetus Duriam. Reliquia montosa sunt, & satis sterilia.

Est autem hujus regni origo ista. Pelagius regis Roderici patruus, quum in Cantabriam profugisset, eo tempore quo Theoberto fratri a Vitisa oculi eruti fuerant, ibi tamdiu latuit, dum recruderesceret bellum Saracenicum, victoresq; Christianis rerum potestatem eriperent, eosque per universam Hispaniam occiderent. Pelagius igitur ad Astures prospectus cum reliquiis Christianorum, Rex illius omnis tractus factus est, ut & Galleciæ & Legionis: ubi etiam annos totos viginti regnavit. Has sedes posteri Castellam novam vocavere. Ab hoc ergo frequentes Reges orti sunt. Fafilla primum filius ipsi fuit & successor. Eum sequutus est Alphonsus, Petri Cantabrum Ducis filius, Fafillæ gener. Hic ob extirpatam hæresim Arianorum primus Catholici nomen habuit. Alphonso successit Froila, qui a fratre Aurelio immani occisus parricidio, ipsum hæredem regni & successorem reliquit. Hunc sequutus est in regno Silo Alphonsi gener, Silonem Muregatus Alphonsi filius nothus, qui Saracenorum ope ad regnum pervenit. successit Veremundus Alphonsi nepos, qui ex Diacono Rex, ex Rege monachus factus est, & locum Alphonso secundo prioris filio reliquit. Hunc ferunt ab uxore abstinuisse, Saracenos magna internecione trucidasse, duas sedes Episcopales erexisse, Astiricensem, & Onetensem. Is fuit (1) Caroli Magni. Alphonso secundo successit Ramirus, huic Ordonius, Ordonio Alphonsus tertius, qui fratres tres excæcavit. Hunc sequuti sunt Garsias, Froila, & Alphonsus quartus, quem regio cultu deposito, ferunt in monasterium concessisse: inde quum regnum iterum peteret, a fratre Ramiro excæcatum. Ramiro successit frater Sanctius, homo obesus, qui ad saginam illam corporis minuendam adhibuit hostis sui Regis Saraceni Medicos: hi non sanarunt ipsum, sed intoxicarunt: obiit anno Domini DCCCCXXVIII. Hunc sequuti sunt Ramirus, Alphonsus quintus, Veremundus, Ferdinandus primus Sanctii Castellæ Comitis filius, qui anno MXVII Castellam novam ex Comitatu Regnum fecit, quum antea per Comites fuisset administrata. Post hunc fuere Sanctius & frater Alphonsus VI, post hos Alphonsus VII, Sanctius, Alphonsus VIII, Alphonsus IX, Henricus, Ferdinandus, Alphonsus decimus. Hic ille Regum decus, Principum exemplar, virtutis, nobilitatis, eruditionis oraculum.

Hic genus humanumm ingenio superavit, & omnes
Restinxit stellas, exortus uti æthereus Sol.

Vxorem duxerat Violantam Iacobi Arragonum regis filiam, quam inpense amabat, sed quum nullos ex ea liberos susciperet, pertæsus solitudinis istius, decrevit eam repudiare, inque ejus locum admittere Christianam Danorum Regis filiam, virginem formosissimam, futuram, ut est illius coeli & corporum temperaturam, ex conjugio foecundam. Iamque illa accersita haud procul aberat, quum repente Deus Violantæ preces exaudiit, eamque regio seminio gravidam effecit. Hic Alphonsus sacrum inter & saxum hærens, incertusque rerum suarum, quum neque Christianam speratam suam posset honeste remittere, neque Violantam conjugem ex se prægnantem dimittere, dubitat quid agat. Erat autem Regi frater Philippus, Abbas Vallis Oletanæ, jamque electus Ecclesiæ Hispalensis Præsul. Hic ultro fratrem adiit suspensum, ostenditque, se abjecto sacerdotio futurum Christianæ maritum. Placuit Regisidum fratris consilium. Ita Philippus Christianam duxuit, Alphonsus Violantam servavit, exque illa postea sustulit Berenguelam, Ferdinandum, Sanctium, Ioannem, Leonoram & Beatricem. Fuit autem Alphonsus iste non tantum regiis virtutibus instructus, verum etiam aliis civilibus. Nullus eo diligentibuslibros sacros lectitabat: nemo historias norat expeditius: nemo Mathematicæ doctrinæ, atque imprimis Astronomiæ peritior. Tabulas Astronomicas vulgabit ipse, quæ ab auctore vocantur Alphonsinæ. Scripsit quoque historiam mundi, & alia quædam nunquam interitura ingenii monumenta. Ob has virtutes, quum electo Richardo Angliæ Rege dissiderent inter se proceres Imperii, placuit aliis Alphonsum istum designare. Alphonsus tamen pacis amans, haud invitus Richardo cessit: post cujus obitum quum frequentibus suffragiis ipse iterum electus esset, resignato regno in potestatem filii Sancti, abiit in Germaniam. Sed quum videret multos novis Rudolphi Habspurgensis conatibus favere, rediit in Hispaniam, exclususque a filio non multo post ultimum diem clausit. Sanctio successit Ferdinandus, huic Alphonsus undecimus: post quem fuere Petrus, Henricus, Ioannes primus. Henricus tertius, Ioannes secundus, Henricus quartus, Ferdinandus sextus, Philippus primus, Carolus quintus, Philippus secundus, Philippus tertius; ac tandem Philippus quartus, qui nunc rerum potitur. Ita longa Regnum serie res Castellanæ administratæ sunt. Est autem Toletum præcipua hujus regni civitas, ad flumen Tagum: extructa magna ex parte ornataque a Bamba Rege, anno DCLXXXIV. Hic eam turribus, muro, portis exornavit: posuitque in ejus rei memoriam versus hos:

Erexit fautore DEO Rex inclytus urbem
Bamba, suæ celerbrem protendes gentis honorem.

In porta quæ ponti imminet, cui nomen d'Alcantara, hæc marmori insculpta sunt:

Vos Domini Sancti, quorum hic præsentia fulget,
Hanc urbem & plebem solito servate favore.

De Arce Toletana sic refert Rodericus Toletanos Archiepiscopus, Anno Christi DCC, 

regnante Roderico ultimo Gothorum Rege, erat Toleti palatium a multorum Regum temporibus 
clausum, & pluribus ferreis seris obseratum. Hoc contra procerum voluntatem aperiri jußit rex Rodericus. Sed præter unam arcam nihil in ea offendit, qua aperta reperit 
pannum, cui LAtinis litteris sive inscriptum, sive intextum erat quod sequitur:

QVVM CLAVSTRA HÆC FRANGENTVR, APERIETRVRQVE ARCA ET PALATIVM, ERVNTQVE CONSPICVA QVÆ HACTENVS LATVERVNT, TVNC QVALES HIC VIDES IN HOC PANNO EXPRESSAS GENTES, HISPANIAS INVADENT, ET SIBI SVBIVGABVNT.

Hoc viso lectoque doluit vehementer Rex, jußitque omnia pristino suo loco reponi, & claudi, prout antea clausa fuerant. Erant autem in panno illo depicti vultus Arabum.--- Sed hoc ego commentum simile illis existimo quæ apud Poetas leguntur. Nam si fatale fuit utrumqu; non potuit alterum alterius vel caussa esse vel signum. Quid vero si non atitgisset ista Rex, decretu illud Dei irritum fuisset nugæ. Et tamen decimo, septimo post anno, vel ut alii volunt, decimo tertio septimo tota Hispania in Saracenorum potestatem venit, solis Cantabris & Asturis exceptis. Sequente anno Toletum fraude Iudæorum Mauris proditum est. Ita prædictioni illi fides fuit. Porro inter alia permulta Toletanæ urbis memorabilia eminet palatium illud celeberrimum restauratum a Carolo V, multisque novis structuris auctum exornatumque. In hoc machina est cochleata ex Tago flumine aquam in summam arcem attollens, quæ inde tubis & fistulis per universam non modo arcem, verum etiam urbem diffunditur in hortos, balnea, culinas, officinas fullonias, aliaque loca aquis destituta. Proximus urbi pons est supra Tagum: inde reliquia ad Orientem & Occidentem utraque in amnis ripa hortis arboribusque plena sunt, jucundo admodum spectaculo.

(1)

<< Hispania IX (Gallæcia)               Hispania XI (Granata et Mvrcia)>>

Hispania (IX): Portvgallia nec non Algarbia

PORTVGALLIA NEC NON ALGARBIA

ex Theatrum orbis terrarum sive atlas novus in quo tabulae et descriptiones omnium regionum Pars secvnda (Bibliotheca Cervantina)

Portvgalliæ nomen recentius est, vel a portu Gallorum, vel a Cale portu, qui olim piscationis gratia frequentari solitus, postea in civitatem opulentissimam evasit, totique regno nomen & appellationem dedit. Lusitaniam veteres dixere, a Luso & Lusa Bacchi comitibus, ut ex Varronis sententia referunt Plinius & Martianus. Circumscribitur, inquit Thanus, a Septentrione Durio flumine, inde ab ipsius ostio ad eum usque pontem, qui Septimancis adjacet: ab Occasu ea Atlantici maris parte, quæ Anæ & Durii ostia intrat: a Meridie Bætica, ab Ortu provincia Tarraconensi clauditur, linea ab Oretanis ad eum pontem ducta, cujus e regione Septimancæ sunt. Angustioribus olim limitibus, quam nunc, continebatur.

Totum vero Portugalliæ regnum longum est nonaginta leucas, latum quinquaginta: ambitu suo complectitur ducentas & octoaginta. Aëre valde salubri fruitur, tupote qui ventis marinis multum eventiletur. Solum magna sui parte montosum, præsertim in Algarbia, fructus produit longe perfectissimos. Abundat oleo, vino, melle. Frumenti nonulla penuria laborat, quod plerumque a Francis & Septentrionalibus populis accipit. Nec expers est metallorum, auri, argenti, aluminis, marmoris candidi & varii. Sericum habet excellens, maxime in Braganzæ regione. Copiam salis non modo sibi, sed & exteris sufficit. Piscosa admodum est ora, & thynnorum captura nobilis; habentque hic piscem, quem alibi vix reperias, soleæ similem, quem ipsi vocant Azzeviam. In hoc regno tanta est olei copia, ut singulis annis supra tria millia doliorum in Belgium solum evehantur. Non minus & frumento abundaret, si agri debita industria colerentur. Piscatio sardinarum (ita minutum quoddam piscium genus vocant) hic admodum locuples. Nam ex sola urbe Olisiponensi interdum supra centum minora navigia simul ad hanc piscaturam solvunt. Pecorum præterea & armentorum hic ingens copia.

Dividitur in sex Provincias. Prima vocatur Alentejo, id est, Trans-Tagana, respectu urbis Olisiponensis, & pertingit a Cimes pago ad civitatem Elvas, occupans totam regionem, quæ jacet inter Tagum & Anam, & reliqua municipia cum pagis, quæ trans Anam sunt, ab Alcoitim usque ad Olivencam, inter quæ sunt famosa oppidula Cerpa & Moura. Pars hæc longa est leuc. 36, lata 34. Secunda appellatur Estremadura, quæ ad mare quidem a Cascais pertinet ad Mondego; intra continentem autem linea imaginaria clauditur ab Abrantes ad Coymbre pontem, tenetque in longitudine 35 leucas, in latitudine 18. Tertia dicitur Beira, atque a Coymbra excurrit ad Guardam, continetque totam illam regionem, quam vocant Ribeira de Coa. longa est leucas 34, lata, si numeres ab Aveiro ad Tourones, 33. Quarta, inter Durium & Minium extenditur, pertingitque ab oppido Porto ad Valençam super Minium; longa leucas 18, lata 12, ubi latissima: nonnusquam tantum octo. Exiguo hoc spatio monasteria habet centum triginta, optimis reditibus dotata; & mille quadrigentas sexaginta Ecclesias parochiales, præter Bracarensem metropolitanam, & Episcopalem Portuensem. Plus quam quinq; mille fontes perennes habet, portus sex, pontes saxeos ducentos. Quinta appellantur Transmontana, a fluvio Tamaga ad Episcopatum Mirandæ extensa, longitudine 30 leucarum, latitudine viginti. Sexta regnum Algarbiæ, quod aCeixe pertingit ad Castromarinum, e regione Ayamontii, longa 27 leucas, lata 8, ubi longitudo & latitudo maxima.

Complectitur octodecim civitates, & multa ac grandia satis oppida. Civitatum tres sunt Archiepiscopales, Olisippo, Ebora & Braga sive Bracara. Novem Episcopales, Miranda, Porto, Coymbra, Lamego, Viseu, Guarda, Portalegre, Elvas, & Leiria: reliquæ quinq; sunt Bragança, Beia, Tavila, Lagos, Fares, & Sylves; quarum quatuor posteriores sunt in regno Algarviæ, & sub uno Epicopatu comprehenduntur.

Metropolis est Olisippo, hodie Lisboa, septem satis altis montibus superstructa, quorum non modo covalles, sed & clivos occupat. Primus est S.Vicentii ad Orientem, qui Maurorum temporibus extra civitatem fuit. Secundus mons ad Occidentem est prioris, ad portam S.Andreæ ascendens. Tertius, qui altissimus, & undique præceps, munitissimum habet castellum, altis turribus & muris cinctum. Quartus dicitur S.Annæ, estque triangularis formæ, & medius inter Castelli montem & S.Rochi. Quintus est S.Rochi, qui a porta Do Ouro secundum vallem, quæ media est inter ipsum & montem Castelli sensim ad S.Rochum ascendit, rursusq; per angustam vallem ad ripam fluminis descendit. Sextus mons dicitur vulgo das Chagas, id est, quinque plagarum Domini: propter Ecclesiam quam hic nautici homines ædificarunt, qui nempe in Indiam navigant. Septimus est S. Catharinæ montis Sinai, qui versus Occidentem a Sexto amplissima valle divisus. Horum quinque firmo muro cincti sunt, in quo septuaginta septem editæ turres assurgunt, portæ vero sunt ad ripam fluminis viginti duæ, adversus mediterranea septemdecim. Maxima hujus civitatis vis est in maritimis expeditionibus, ob navium multitudinem & robur. Fidem facit, quod anno 1588 in formidabili illa classe, qua Angliam invadere decreverat Philippus Hispaniarum Rex, tredecim fuere Portugallicæ, qua Zabræ, qua Galeones, inter quas eminebat Galeon S. Martini, qua Dux Medinæ vehebatur, & milites mille; S. Ioannis, qua octigenti milites; & denique S. Matthæi, qua sexcenti. Armamentaria habet plurima, omni bellico apparatu instructa. Portu claret famosissimo, quem Tagus efficit, qui quindecim aut viginti milliaribus maximis navibus navigabilis est.

Ebora sita est loco campestri, situ plane amoeno, lata & porrecta planitie, quæ impendentibus undique montibus clauditur.

Coymbra in rupe sita est, undique olivarum silvis vinetisque cincta, ad amnem vulgo Mondego dictum.

Portus habet Portugallia nobiles, quorum primus Setubal viginti ab Olisipone milliaribus, versus Austrum. Secundus es quem Durius fluvius aperit. Tertius, Tagi est ostium.

Regimen Potugalliæ regium est, & absolutum, non minus quam reliquæ Hispaniæ. Regiam aulam comitantur aliquot tribunalia, quorum primum & principale vocatur Tribunal relationem, & domus Supplicationum, vulgo Caza de Supplicaçon. constat judicibus, qui de causis fiscalibus & vectigalibus regiis. Alterum est Tribunal rerum civiliumm Casa de Civel. Tertium est majoris autoritatis, quod appellant Desembargo de Paco, id est Palatii. Hoc in omnes totius regni judicum actiones inquirit, easque ad propius revocat examen, privilegia a Rege impetrata promulgat. Est & aliud tribunal, cujus judices cognoscunt & judicant de omnibus causis, quæ ad coronam pertinent, sive Rex actor sit, sive alii, qui quid a Rege in judicio petunt. Habet eadem aula Cancellarium majorem, & tribunal quæstorium, ipsi vocant da Fazenda, quod constat tribus proceribus principalibus, qui Viedores da Fazenda, Quæstores, uti opinor, ærarii appellantur. Est & tribunal, sive Consilium Status, in quo ea negotia tractantur, quæ bellum ac pacem concernunt. Est & tribunal Rationalium, quod vulgo caza dos Contos appellatur, in quo rationes redduntur redituum & bonorum regalium. Hujus caput quæstor maximus dicitur, Contador major.

Portugalliæ regnum initium cepit hunc modum: Quum Henricus Lotharingie Comes res ingentes contra Mauros in Hispania gessisset, præmium virtutis ac laborum Alfonsus VI Castellæ Rex Tiresiam filiam notham ei dedit in matrimonium, dotemque apposuit eam Hispaniæ partem, quæ nunc Portugallia dicitur. Hujus filius cum quinque Reges Maurorum uno prælio fudisset, Rex primus Portugalliæ est appellatus circa annum 1110, habuitque successores continua serie, donec ultimo rege Sebastiano in Africa coeso, regnum armis occupatum ad regem Castellæ recidit.

Fluvii hujus regionis sunt Ana sive Guadiana, quasi dicas, aquas Anæ, Tagus, qui Castellanis Taio, Lusitanis Teio dicitur, Mondegus, Durius, & Minius. Præcipuus Tagus est, quem fulvo decurrere limo, aureasque arenas aructare Poetæ fabulae sunt, pari veritate, qua de Pado Italiæ, Hebro Thraciæ, Pactolo Asiæ, Gange Indiæ idem canere amant. Ana Laminitano agro citerioris Hispaniæ ortus, modo se in stagna fundit, modo in angustias resorbet, aut in totum cuniculis condit, sæpiusque nasci gaudet, donce Emeritam præterlapsus in Atlanticum Oceanum effundatur.

Magnates Portugalliæ e Damiano a Goes hi recensentur. Comestabilis regni, Dux Brigantiæ, Dux Colimbriensis, Dux Viseensis, Dux Trancossensis, Dux Barcelensis, Dux Averiensis, e familia Alencastria, Marchio de Vila Real, Marchio de Tores Novas, Marchio de Monte Major, Marchio de Ferreira, Comes de Marialva, Comes de Tentugal, Comes de Penella, Comes de Alcontin, Comes de Portalegre, Comes de Feira, Comes de Lonte, Comes Mon sancto, Comes de Faro, Comes de Arganil, Comes de Abrantes, Comes de Vimioso, Comes de Villa nova, Comes de Lintiares, Comes de Vidiegra, e familia Gamæ, Comes de Sortella, e familia Silveira, Comes de Castanheria, Comes de Prado, Comes de Redondo, Vicecomes de Lyma, Baro de Alvito.

Prælati Portugalliæ eorumque reditus sunt: Archiepiscopus Olisiponensis 16000 duc. Archiepiscopus Bracharensis duc. 12000: Episcopus Eborensis 20000 duc. Episcopus Visei 8000 duc. Episcopus Guardianus 5000 duc. Episcopus Conimbricensis 12000 duc. Episcopus Portuensis 4000 duc. Episcopus Lamegensis 6000 duc. His addit Damianus a Goes Archiepiscopum Funchalensem 8000 duc. Episcopus Septensem 2000 duc.

Sunt insuper in Portugallia quatuor ordines militares, S. Ioannis, qui novedecim Commendas habet & duas Ballivias : Christi, qui centum & quadraginta Commendas amplectitur, aut circiter, plerasq; valde opulentas. S.Avisi, S.Iacobi. Horum reditus, uti & Ecclesiasticorum, excedunt millionem coronatorum.

Ordinarii reditus regni hujus annuatim ascedunt ad 110000 ducat. Reditus autem Magistratorum militarum, quorum Rex ipse hodie magister est, quique possident insulas Azores, Maderam, insulas Capitis Viridis, S. Thomæ, quotannis reddunt 200000 ducat. Reditus Castelli de Mina in Guinea, qui ad ordinis Christi magisterium pertinent, 100000 ducat. Reditus Brasiliæ, 15000 duc. Vectigalia aromatum aliarumque mercium, quæ ex India Orientali quotannis in Portugalliam invehuntur, 600000 duc. sive 18 tonnas auti, ut Belgae vocant. Nam quæ in ipsa India e vectigalibus aut tributis quocunque modo percipiuntur, ibidem rursus impenduntur, ita ut Rex nullum illius emolumentum capiat. In summa reditus anni regni Portugalliæ sunt 2200000 duc. aut 66 tonnæ auri, ut nostrates vocant. Quomodo vero & in quos usus hæc expendantur, vide apud Ioann. Hugonis Linscotanum.

Familias nobiles Portugalliæ apud Conestagium invenio: Alencastro, Almeida, Azevedo, Alcazova, Barreto, Botello, Britto, Castro, Coutigno, Gama, Lopes, Lobos, Mascarenias, Mattos, Meneses, Mello, Norogna, Payva, Pereira, Pinto, Portugal, Saa, Sequeira, Sosa, Sylva, Tavora, Tello, Vaz, Vasconcel, Veloso.

Henricus Regis Eduardi frater occasionem præbuit regni fines extendendi. Primus enim ignotum nostris mare tentare ausus, Maderam superavit, quæ tum quidem arboribus undique consita, exiguam spem faciebat majoris boni, sed indencio absumtis arboribus, deprehensum terram esse vini, sacchari, aliarumque rerum fecundissimam. Inde soluta navi Fortunatas insulas, Canarias vocant, adortus est, circumvectusque Meridionalem Africam, offendit multa, quæ posteris usui fuerunt. Elapsis aliquot deinceps annis Rex Emmanuel magna classe Occidentem, Meridiem, Orientem tentavit, viamque e Portugallia ad Indos invenit. Hinc factum, ut posteri reges decorati fuerint titulis Portugalliæ, Algarbiæ, Guineæ, Æthiopiæ, Arabiæ, Persiæ, & Indiæ, qui omnes tituli nunc ad Regem Hispaniarum devolunti sunt, interemto in Africa ultimo Rege Sebastiano.

Sub Portugalliæ regno hoc tempore Algarbiæ regnum est, in quo Ana fluvius, quo e superioribus Hispaniæ partibus ad portus marinos feruntur vina nobiliora, Secca, Bastarda, & Romana. Ora maritima ferax est olei, ficuum, uvularum passarum, & suberis, quæ mercatores Belgæ navibus petentes varie postea distrahunt.

Apud quosdam, præsertim Thuanum, Lusitania in Algarbiam & Portugalliam dividitur. quarum illa ad Meridiem, hæc ad Septentriones posita est. Algarbia continent quatuor civitates, sub uno Episcopatu, Tavilam, Lagos, Silves & Faro. quarum Tavila & LAgos portus habent percommodos. Superato autem promontorio S. Vincentii, antiquis sacro, portum insuper habet Villæ-Novæ, præter alios minores. Ab Arabibus nomen accepit, significaque Algarbia campum arvunmque felix & uber, in quo omnia ad communtationem necessaria. Comitatus ab initio cum esset, in dotem ab Alphonso X Legionis rege, ut prisci referunt annales, datus fuit Alphonso III Portugalliæ Regi, quum filiam ipsius Beatricem, quam ex pellice genuerant, uxorem duceret. Natus ex hoc matrimonio Dionusius, qui primus Algarbiorum regis titulum usurpare coepit.

<< Hispania VIII (Gallæcia)               Hispania X (Castella vetus et nova)>>

Gloria in excelsis Deo

fons

 

Adeste fideles læti triumphantes,
Venite, venite in Bethlehem.
Natum videte
Regem angelorum:
Venite adoremus (ter)
Dominum.

Deum de Deo, lumen de lumine
Gestant puellæ viscera
Deum verum, genitum non factum.
Venite adoremus (ter)
Dominum.

Cantet nunc io, chorus angelorum;
Cantet nunc aula cælestium,
Gloria, gloria in excelsis Deo,
Venite adoremus (ter)
Dominum.

Ergo qui natus die hodierna.
Jesu, tibi sit gloria,
Patris æterni Verbum caro factum.
Venite adoremus (ter)
Dominum.

En grege relicto, humiles ad cunas,
Vocati pastores adproperant:
Et nos ovanti gradu festinemus,
Venite adoremus (ter)
Dominum.

Stella duce, Magi Christum adorantes,
Aurum, tus et myrrham dant munera.
Iesu infanti corda præbeamus
Venite adoremus (ter)
Dominum.

Æterni parentis splendorem æternum
Velatum sub carne videbimus
Deum infantem pannis involutum
Venite adoremus (ter)
Dominum.

Pro nobis egenum et fœno cubantem,
Piis foveamus amplexibus.
Sic nos amantem quis non redamaret?
Venite adoremus (ter)
Dominum.

Cantet nunc hymnos chorus angelorum
Cantet nunc aula cælestium,
Gloria in excelsis Deo!
Venite adoremus (ter)
Dominum.

Hispania (VIII): Gallæcia

 GALLÆCIA

ex Theatrum orbis terrarum sive atlas novus in quo tabulae et descriptiones omnium regionum Pars secvnda (Bibliotheca Cervantina)

Gallaecia a Callaicis nomen habet. Ad Septentrionem est Oceanus, ad Meridiem Portugallia, a qua Durio flumine sejungitur: ad ortum sunt Asturia & Legio. Ab his devictis nomen Callaici emeruit D. Iunius Brutus Cos. anno ab urbe DCXVII. Sed Callaicos, sive Gallaecos latius habitavisse, vel ex eo constat, quod Numantiam, quae nunc Castellae veteri adcensetur, PAulus Orosius dicat fuisse in capite Gallaeciae. Sed & ortum versus se extendebat usque ad Pyrenaeos. Nunc inter mare & Aviam concluditur & regna Portugalliae & Legiones. Haec loca insedere praeter Callaicos veteres, Ampheilochi, Cilii, Celtici, Tamarici, ad fluvium Tamarin; Caepori, Arotrebae, Lucentes & Zeelae. Fluvius praecipus, ac fere unicus est Minius, Mino vulgo, qui ab intimis Gallaecia partibus ortus totam fere secat, a Septentrione Austrum versus pergens, & Oronsam aliaque loca praetervectus, in mare se Occidentale exonerat. Littus multis sinubus laceratur, in quibus sunt supra quadraginta portus, quorum maximi & capacissimi sunt, corunna & Ferrol.

Quinque habet oppida & quinquaginta septem municipia muris cincta. Prima urbs hodie est Compostella, non fluxae antiquitatis vestigiis, aut rerum gestarum titulis tumens, sed reliquiis D. Iacobi tutelaris Hispaniae ornata. Ob quam causam Hispani Sant Iago vocant. Veteres Brigantium vocavere. Archiepiscopatu gaudet. Focos numerat bis mille. Lugo magnum fuisse oppidum, murorum ambitus ostendit, fontes habet aquae calidae, imo bullientis. Orensis urbs sita ad amnis Minii ripas agro non amoeno solum, sed & felici, sapidissimis undique fructibus agregie ornatur, praeter generossimi & nobilissimi vini copiam. Templum habet cathedrale, sed praecipue ad urbis decus commodumque faciunt, non uno loco erumpentes fontes calidi & salubres, quorum nonnulli ita sunt moderati caloris, ut corpus innoxie illum queat perferre: alii vero tam intense fervent, ut tactus calorem aspernetur, & ova in illis coqui possint. Episcopum habet, cujus reditus sunt 3000 ducat.

Minora oppida sunt Tui & Mondogneto, coelo tamne salubri soloque perfecundo gaudientia.

Cetera municipia aut ad oram maris sita sunt, ut Bajona, cui objacent Yslas de Bayona, olim Insulae deorum: Vigo, Pontevedra bis mille quingentos focos numerans, Padro, Noia, Muros, Cea, Finis terrae, Mongia, Corunna, Pontedeaume, hortus Gallaeciae, Ferrol, S. Maria, Bivero, Ribadeo: aut ad ripas fluminum, ut Sarria, Betancos, Rivadavia, Viana.

Coronae, Hispanis Corunnae, duplex oppidum est. Alterum superius in declivi montis positum, arce & moenibus firmatum, cui inferius, (Pescariam vulgo vocant) ab ima oarte moenibus conjungitur, a ceteris partibus mari peninsulae specie alluitur. Portum habet maximae classis capacem. Non longe ab hoc oppido praestantissimae iaspidis sunt fodinae. Marineus ad Durii ripam commemorat Taurum civitatem in alto planoque loco sitam, & rubeo vino, frugibus & arborum fructibus abundantem.

Õppida Gallaeciae maritima hoc ordine jacent: Avila, a quo oppidulo ad Luarcam sex numerantur milliaria; a Luarca ad Ribadeo decem; a Ribadeo ad Vivero 9: a Viero ad oppidum S. marci unum: ab oppidulo S. Marci ad promontorium Ortegal sex; pone quod castellum visitur: ad hoc promontorio ad Sedeiram quatuor; a Sedeira ad Ferrol sex: a Ferrol ad Coronnam tria: a Coronna ad insulam Cysargam sex: a Cysarga ad Queres duo: a Cysarga itidem ad promontorium Corianae itidem duo: inter utrumque autem promontorium sinus est, ad cujus dextrum latus oppidum Mongia situm est. Denique a promontorio Corianae ad promontorium Finis-terrae duo sunt milliaria: a promontorio hoc ad Sechen sive Corconiam unum: ad eodem ad Pontevedra septem. oppidum hoc longius abest a mari in interiori sinu, cujus ori insula objacet, a qua ad Bajonam quatuor sunt milliaria. Intermedio autem spatio jacent Cannas & Vigo. A Bajona ad Caminam sunt tria: a Camina denique ad Vianam quinque, ubi ora Galaeciae terminatur.

Aer Gallaeciae temperatus ad oram maris, in mediterraneis frigiusculus: solum inaequale & magna sui parte montosum: inter oppida Orense & Monterei planities spaciosa, cetera montes & angustae valles occupant, in quibus plurimi fontes scaturiunt, & infiniti discurrunt rivuli, & circiter septuaginta amniculi, inter quos primi, Sil, Migno, Vlla & Tambra. Haec provincia nullius rei indigna, magnam copiam piscium tam recentium, quam muria conditorum evehit. Gallaeci aut ob aeris humiditatem (nam Compostellae fere novem anni mensibus pluit) aut quia omnibus rebus necessariis domi abundant, aut denique quia paucis sunt contenti, non multum commerciis delectantur, aut artibus mechanicis.

Gallaecia regni titulo donata est circa annum MLX. Eo enim Ferdinandus Sanctii Majoris regis Navarrae filius, rex Castellae, quum uxorem duxisset Sanctiam Alphonsi V. F. Veremundi III Legionis regis sororem & haeredem: & sic regna duo sociasset, Castellum & Legionense, tres habens filios, Sanctium quidem testamento, Castellae regem, Alphonsum Legionis & Asturii: Garciam Gallaecia & Portugalliae nominavit. At Sanctius divisionis paternae impatiens, Alphonsum regno deturbavit, Garciam autem occidit. Cunque per sexennium regnasset, & a Velledo per fraudem esset obtruncatus, Alphonsus, qui Toleti apud Maurorum regem exul vixerat, non solum Legionis, quod ex patris voluntate obtinebat, recuperavit; sed & Castellae, Gallaeciae, Portugalliaeque regna est consecutus. Alphonso huic tres liberi fuere legitimi ex tribus uxoribus, Sanctia, Sanctius, & Alphonsus, quem heredem regnorum suorum reliquit, quique ob Imperii amplitudinem Hispaniae Imperator vocari meruit. Ex illo tempore, Gallaecia unum semper habuit cum Castella, & Legione Regem ac Principem.

Inter templa toto regno celeberrimum est Compostellanum. Condidit hoc Alphonsus Castus & dicavit honori Apostoli Iacobi, eo in loco, ubi ejusdem reliquiaee cura & studio Episcopi Theodomici repertae fuerunt. Accidit hoc circa annum DCCCXXXV regnante Roderico. Postquam aedificatum esset, variis ajunt miraculis inclaruisse D. Iacobi nomen,ut qui saepius visus sit Hispanis contra Mauros pugnantibus opitulari, maxime Raimero regi. Hinc Hispani in praeliis & acie inclamare solent nomen D. Iacobi, Sant Iago. Habent etiam sub hujus nominis auspiciis Hispani ordines militares, in quos nemo recipitur, nisi claris parentibus prognatus. Alphonsus tertius magnificentius hoc templum aedificari curavit, & quotquot secuti sunt reges illud donis muneribusque exornarunt. Ad hanc quoque rem symbolum sacrum contulerunt Pontifices Romani. Vrbanus II Episcopalem sedem ex Iri Flavia huc traduxit, eamque a Metropolitano Bracarensi exemit. Corfirmavit Paschalis, & insuper hac Compostellanam Ecclesiam praerogativa donavit, ut Cardinales in ea XII crearentur, qui ex aliis ejusdem Ecllesiae Canonicis eliguntur. Tandem Calixtus II Pontifex Ecclesiam Compostellanam ad Archiepiscopalem dignitatem evexit, Emeritanamque ei attribuit metropolim. Solet Ecclesia haec a peregrinis ex toto Christiano orbe quammaxime frequentari. Silius Italicus de Gallaecia & Callaicis, lib. III:

Fibrarum & pennae, divinarumque sagacem

Flammarum, mihi dives Gallaecia pubem:

Barbara nunc patriis ululantem carmina linguis,

Nunc pedis alterno percussa verbere terra

Ad numerum resonas gaudentem plaudere cetras:

Haec requies ludusque viris, ea sacra volunptas:

Ceterea femineus peragit labor: addere sulco

Semina, & impresso tellurem vertere aratro,

Segne viris: quicquid duro sine Marte gerendum est;

Callaici conjux obit irrequieta mariti.

<< Hispania VII (Legio et Astvria)               Hispania IX (Portvgallia nec non Algarbia)>>

'Rostra curiosi Mecurii' (vulgo 'Noticias en latín')

doctoris Cristophoros Macías Villalobos, Universitas Malacitana, Hisp. Regnum

MMXII-MMXV Annus Domini / MMDCCLXV-MMDCCLXVIII a.U.c.

Título	Audio	Scriptum
I	-	-
II	Nexus	-
III	Nexus	-
IV	Nexus	-
V	Nexus	-
VI	Nexus	-
VII	Nexus	-
VIII	Nexus	-
IX	Nexus	-
X	Nexus	-
XI	Nexus	-
XII	Nexus	-
XIII	Nexus	-
XIV	Nexus	-
XV	Nexus	-
XVI	Nexus	-
XVII	Nexus	-
XVIII	Nexus	-
XIX	Nexus	-
XX	Nexus	-
XXI	Nexus	-
XXII	Nexus	-
XXIII	Nexus	-
XXIV	Nexus	-
XXV	Nexus	-
XXVI	Nexus	-
XXVII	Nexus	-
XXVIII	Nexus	-
XXIX	Nexus	-
XXX	Nexus	-
XXXI	Nexus	-
XXXII	Nexus	-
XXXIII	Nexus	-
XXXIV	Nexus	-
XXXV	Nexus	-
XXXVI	Nexus	-
XXXVII	Nexus	-
XXXVIII	Nexus	-
XXXIX	Nexus	-
XL	Nexus	-
XLI	Nexus	-
XLII	Nexus	-
XLIII	Nexus	-
XLIV	Nexus	-
XLV	Nexus	-
XLVI	Nexus	-
XLVII	Nexus	-
XLVIII	Nexus	-
XLIX	Nexus	-
L	Nexus	-
LI	Nexus	-
LII	Nexus	-
LIII	Nexus	-
LIV	Nexus	-
LV	Nexus	-
LVI	Nexus	-
LVII	Nexus	-
LVIII	Nexus	-
LIX	Nexus	-
LX	Nexus	-
LXI	Nexus	-
LXII	Nexus	-
LXIII	Nexus	-
LXIV	Nexus	-
LXV	Nexus	-
LXVI	Nexus	-
LXVII	Nexus	-
LXVIII	Nexus	-
LXIX	Nexus	-
LXX	Nexus	-
LXXI	Nexus	-
LXXII	Nexus	-
LXXIII	Nexus	-
LXXIV	Nexus	-
LXXV	Nexus	Nexus
LXXVI	Nexus	Nexus
LXXVII	Nexus	Nexus
LXXVIII	Nexus	-
LXXIX	Nexus	-
LXXX	Nexus	-
LXXXI	Nexus	-
LXXXII	Nexus	-
LXXXIII	Nexus	-
LXXXIV	Nexus	-
LXXXV	Nexus	-
LXXXVI	Nexus	Nexus
LXXXVII	Nexus	Nexus
LXXXVIII	Nexus	Nexus
LXXXIX	Nexus	Nexus
XC	Nexus	Nexus
XCI	Nexus	Nexus
XCII	Nexus	Nexus
XCIII	Nexus	Nexus
XCIV	Nexus	Nexus
XCV	Nexus	Nexus
XCVI	Nexus	Nexus
XCVII	Nexus	Nexus
XCVIII	Nexus	Nexus
XCIX	Nexus	Nexus
C	Nexus	Nexus

Hispania (VII): Legio et Astvria

Legio et Astvria

ex Theatrum orbis terrarum sive atlas novus in quo tabulae et descriptiones omnium regionum Pars secvnda (Bibliotheca Cervantina)

Titulo Castellae tenentur ab Hispaniarum Rege Legio & Asturia. Legio Septima Germanica, Narvae, ut videtur, Imperatoris principatu stativa sua habuit ea in Hispaniae regione, quae nunc Legio dicitur, vulgo Leon; habetque ad Ortum & Meridiem Castellam; ad Occidentem Galleciam; ad Boream, Asturiam. Coluere haec loca initio Vettones, quos Ptolomaeus (1) vocat, a quibus Emerita Prudentia vocatur Clara Vettoniae Coloniae. Porro Vettones postquam primum in Romanorum venissent potestatem, prout refert AElianus lib. VII variar. cap. V, conspicati quosdam centuriones, qui exercendi sui causa deambulabant, confectoque uno spatio, redibant eadem quasi linea, idque faciebant identidem; primum rem novam in admirationem traxerunt; postea re expensa judicarunt eos infsanire, neque enim esse eorum qui saperent, eandem viam toties ire & redire; itaque se ipsis obtulere, qui eos in tabernacula deducerent, rati militis esse vel pugnare, vel iter facere, vel a labore quiescere.

Oppida habet Legionem, Astorgam, Palentiam, Zamorram, Salamancam, & civitatem Ciudad Rodrigo. Metropolis regni est Legio, quae Ptolomaeo dicitur (2); Antonino Legio Gemina. Legionensis urbs, inquit Nonius, hoc aevo nobilissima, & templo pulcherrimo conspicua; augustum sacrarium habet, in quo XXXVII Reges & unus Hispaniae Imperator sepulti sunt. Sic enim de eo scribit Marinaeus Siculus: Etsi templum quod aetate nostra civitas Hispalensis aedificat, aliis omnibus magnitudine praestat: etsi Toletanum cunctis aliis divitiis, ornamentis & specularibus fenestris est illustribus : etsi denique Compostellanum fortioribus aedificiis, & S.Iacobi miraculis & rebus aliis memorabilius est : Legionense tamen artificio mirabili, meoquidem judicio omnibus est anteponendum; in cujus claustro sacellum est, in quo jacent Reges septem & triginta, & unus Hispaniae Imperator. Vrbs nullius pene rei indiga est. Dignitate Episcopali ornata, & singulari privilegio, jam a Gothorum temporibus sedi tantum Apostolicae obnoxia est : nec Metropolitanum agnoscit. Auctor est Isidorus in hac urbe natos esse S.Marcellum centurionem & Nonam uxorem ejus, qui duodecim filios Christi martyres habuerunt.

Astorga parvum oppidum, sed munitissimum natura. Agrum illius perlabitur fluvius Torto, optimas trutas nutriens. Astorgae vicinus est Sanabriae lacus, unam leucam longus, vix dimidiam latus, quem permeat fluvius Ter. Vndas volvit instar maris exigui, piscosus admodum. Comes Beneventanus in medio lacus magnificas aedes habet super rupem conditas.

Palentia oppidum ad ripam fluminis Carracon, antiquum & nobile, Episcopatu illustre, qui ditissimis Hispaniae accensetur.

Zamora urbs ad ripam fluminis Durii, pontem habet magnificum, & agrum supra modum fertilem. Vrbs egregie munita est, totusque tractus Zamorensis scatet divite vena lapidis Cyanei, vulgo Turquesa. In ditione illius est Sagiago, multis exiguis pagis habitata a gente rustica & inventula, tam in sermone, quam in corporis cultu atque vestitu.

Salmantica Academia  toto orbe celebris Castellae veteri nunc accensetur, fluvio Tormis apposita, qui se in Durium amnem exonerat, non solum laeto agrorum proventu felix, sed & Episcopali dignitate & Equitum frequentia conspicua. Marinaeus hîc suo tempore septem millia studiorum recensita scribit.

Ciudad Rodrigo a Ferrareo rege Legionis condita, eo loco, ubi quondam fuit Mirobriga, ut munimentum esset adversus Portugallos. Sunt praetera hïc multa municipia, inter quae maximi momenti, Villa Franca, Cacabelos, Ponferrada, Vierzi agri copiosissimi caput, Ponte della Reina, Orzanaga, Ledesma natura loci admodum munita, & annonae copia dive. Sub se trecentos octuaginta habet vicos, qui circiter sedecim millia focorum continent: Betanzos, Mansilla, Villalpando, Beneventum, Saldagna, Medina de Rio sicco, Tordes-illas, Toro, vino & fructibus abundans.

Methymna cognomento Campus, etsi saepius incendium passa, soli tamen ubertate, nundinis & mercatorum commerciis ditissima, honorificis privilegiis a tributis & vectigalibus immunis. In qua neque Rex habet officium, nec Pontifex sacerdotium, quae res potius mali,  quam boni caussa est: propterea quod in sacerdotiis & magistratibus conferendis incolae plerumque crudelissime digladiantur.

Astvria

Qva Pyrenaei jugum, haud procul secundo Oceano, sub septentrionem deducitur, habitant ASTVRES, Gallaeciae portio, ut autor est Paulus Orosius lib. VI. cap. XXI, ita dicti ab Astura fluvio, qui regionem illam alluit, teste Isidoro, lib. IX, cap. II. Silius vero Italicus ab Astyre Memnonis auriga dictos credit, lib. III:

Venit & Aurorae lacrymis perfusus in orbem
Diversum, patrias fugeret cum devius oras,
Armiger Eoi non felix Memnonis Astyr.

Divisi erant olim in Transmontanos & Augustanos: teste Plinio lib. 3, cap. 3, in duodecim populos distincti. caput gentis erat Asturica, urbs magnifica, quam Ptolomaeus Asturicam Augustam vocant. hodie vero Astorga dicta.

Regio universa aspera, montibus silvisque horrida, incolae bellaces, & libertatis apprime tenaces, qua de causa non semel a Romanis defecere, & Augusti Caesaris praesentia necessaria visa, ut arma ponerent.  Vnde L. Florus sub calcem operis, periculum illius belli his verbis exaggerat: Astures per idem tempus, ingenti agmine, a montibus suis descenderant, nec timuere subtus, ut barbaris impares: & positis castris apud Asturam flumen trifario diviso agmine, tria simul Romanorum castra aggredi pararunt: fuisset & anceps & cruentum, & utinam mutua clade certamen, tunc cum fortibus etiam subito, tam cum consilio venientibus. In plana ab Augusto deducti, quo fera illa ingenia, non sexus ac silvestres plantae mutatione soli, mitescerent. Regio ipsa minii, chrysocollae, & auri praecipue foecunda. Plinius auctor est lib. 33, cap. 4, Asturicam, Lusitaniam, & Galleciam, singulis annis vicena millia pondo auri praestare, ita ut plurimum Asturia gignat. Vnde & Silius lib. I,

Astur avarus.
Visceribus lacerae telluris mergitur imis,
Et redit infelix, e¿ff?¿ss?osso concolor auro.

Asturcones eqos laudatos etiam admodum gignit Asturia, quibus non vulgaris in cursu gradus, sed mollis alterno crurum explicatu glomeratio, de quibus Silius lib. 3:

His parvus sonipes, nec Marti notus, at idem
Aut inconcusso glomerat vestigia dorso,
Aut molli pacata celer trahit esseda collo.

Martialis vero epigr. lib. XIV:

Asturum equum:
Hic brevis ad numerum rapidos qui colligit ungues
Venit ab auriferis gentibus Astur equus.

Hoc aevo divisa est Asturia in duas partes, in Asturiam de Ovieda, & de Santillana dictas: nomen illis urbes hae duae praecipue dederunt.

Metropolis Oviedo refugium quondam fuit Hispanorum & Gothorum, cum Arabes Hispaniam invaderent. Illud autem memoria dignissimum est, quod a Legione urbe recuperatio Hispaniae initium sumserit, circa annum Christi DCCXVI, postquam totam fere Maurorum & Saracenorum gens occupasset. Pelagius enim ex regio Gothorum sanguine, Fafilae Cantabriae Ducis filius, a Christianorum, qui in montosa loca Asturiae confugerant, reliquiis Rex salutatus, magna strage Maurorum edita, vix regnum orfus, hosti Legionem eripuit; ac ibidem sedem sui Principatus figens, novum castellum, quasi propugnaculum, adversus barbarorum vim & incursiones extruxit. unde Comites deinde Castellae dicti. Rejectis autem & spretis Gothorum regnum insignibus, Leonem sumsit rubrum in albo campo saevientem, quo insigni hodieque Legionenses reges utuntur. Pelagio in regno successit Fafila filius, huic improli Alphonsus Catholicus, Petri Cantabriae Ducis filius, ex stirpe Ricaredi Catholici Gothorum Regis oriundus, qui uxorem duxerat Ormisendam Fafilae sororem unicam & haeredem. In Alphonsi familia posterisque Legionis Principatus mansit usque ad Veremundum, regem Legionis XXIV; quo anno MXX sine succesore defuncto, Sanctia soror, Ferdinando Navarraeo, Castellae Regi nupta, Legionenses regnum ad Castellanum transtulit. Huic cum tres essent filii, Sanctium quidem testamento Castellae Regem; Alphonsum Legionis & Asturum; Garciam denique Galleciȩ (quȩ a conjugis majoribus acquisita, Comitatus ad illud usq; tempus fuerat) & Portugalliae nominavit. Sanctius, divisionis paternae impatiens, fratres, Alphonsum regno exuit; Garciam necativ. Cum jam  sexennium circiter regnasset Sanctius, & a Vellido fraude esset interemtus; Alphonsus, qui Toleti apud Maurorum Regem exul vixerat, non solum Legionis, quod ex patris voluntate obtinebat, recuperavit; sed & Castellae, Galaeciae, Portugalliaeque regna est consequutus. Hunc sequutus. est Alphonsus VII, Hispaniae Imparator vocari meritus.

1)     2)


<< Hispania VI (Biscaia & Gvipvscoa)                   Hispania VIII (Gallaecia) >>

Hispania (VI): Biscaia & Gvipvscoa

Biscaia & Gvipvscoa

ex Theatrum orbis terrarum sive atlas novus in quo tabulae et descriptiones omnium regionum Pars secvnda (Bibliotheca Cervantina)

Biscaia & Gvipvscoa, Cantabrorum olim sedes fuerunt maritimȩ. Fuere autem Cantabri Hispanorum omnium fortissimi, eoque Romanis pertinacissime restite---VINVERT---re, ac non nisi ultimi victi sunt; unde Horatius:

Cantabrorum indoctum juga ferre nostra.

Eorum mores eleganter describit Silius Italicus:

Cantaber ante omnes ¿h?iemisque, aestusque, famisque
Invictus, palmamque ex omni ferre labore.
Mirus amor populo, quum pigra incantuit aetas,
Imbelles jamdudum annos praevertere saxo,
Nec vitam sine Marte pati: quippe omnis in armis
Lucis causa sita & damnatum vivere paci.

Biscaja tota montosa est, silvas habet ingentes, ex quibus materia navibus ezstruendis. Mons praecipuus est S.Adriani, qui, qua Galliam spectat, humana opera pertusus est, ad commeantium ultro citroque necessitates. Ejusdem indolis est cum Guipuscoa & Alava provinciis, ferro dives, populo frequens, qui exemtus est ab omnibus oneribus.

Biscaja quidem leucas undecim in longitudinem, & totidem in latitudinem patet. Viginti vero & unumm municipia habet muris cincta cum suis pagis, quorum praecipua Laredo, Vermeja, ad perpulchrum maris sinum sita, & Ordugna. Bilbao urbs Cantabriae praecipua, non solum ob situs opportunitatem, sed & ob uberem annonae copiam, & mercatorum insignem concursum. Sita est loco plano, duobus a mari milliaribus, loco egregie portuoso. Aëre utitur temperato & salubri. qua continentem spectat, magnos montes objectos habet. Lanae hic commercium summopere viget, ita ut quotannis circiter quinquaginta naves in varias partes hic onerentur. Puellae hic passim incedunt capite nudo & tonso capillitio, nec virginibus fas est, antequam nuptae sint, aut capillum alere, aut caput peplo velare. Bilbao dictum putant quasi Belvao, id est Bellum vadum, commutatione literatum Hispanis familiari. Condidit urbem Didacus Lopeus de Hazo, Cantabrorum Princeps, anno a Christo nato MCCC aut circiter. Per hoc oppidum in reliquiam Hispaniam importatur, quicquid Anglia, Gallia, Belgica mittunt; per idem ipsum exportatum, quicquid cum iisdem aliisque regionibus communicat Hispania. Reperire hic est cives, qui soli quotannis suo aere tres quatuorve naves aedificari curant. Ab altera parte opidulum habet in ora maritima, Potugalette vulgo dictum, a quo rivus quidam, non solum in hanc urbem, sed in ipsas etiam domos influit. Sunt etiam in Biscaja portus nobilissimi. Nec piscium ullum genus requirit, cum & optimos habeat, & copia maxima, eosque recentes. Marfaritas largiuntur cochae, licet ignobiliores. Gens ipsa comitate, elegantia, affabilitate commendabilis.

Omnibus Hispaniae populis subactis & in Romanorum potestatem adductis, soli cum Asturibus aliisque vicinis vinci non potuerunt. Debellavit tandem ferocissimam & pugnacem gentem, bello fere quinquennali fractam, C. Caesar Octavianus Augustus, ipse contra eos reliquosque Romanis nondum parentes profectus. Subjugavit autem Cantabros Vipsanii Agrippae, ceterorumque Legatorum, quos secum duxerat, industria & fortitudine.

Feci supra mentionem montis D.Adriani. In hoc antrum est, sive via, qua in Galliam tenditur, per quam viatores ultro citroque commeant, haud aliter, uti per Pausilipum in Italia, prope Neapolim. Hic enim in Biscaja via lapidea, per antrum hujus montis recta ducit, incipiendo a pago Galerotta, qui quinque millibus pass. ab oppido Victoria distat, ubi ob asperrimam itineris difficultatem, incommodus equorum usus, qui proinde manu ducendi sunt, & quia summa montium juga abrupta & impervia, glacies, nivesque perennes nulla profectione superari possunt. Nam glacie & perpetuis nivibus candent, imo horrent semper. Infra saltus ac scopuli valde difficiles, ut necessitas ipsa, & industria artem modumque invenerit, quo montem pervium faceret, & cryptam effoderet, mediocriter quidem latam, longam vero in quantum sagittae jactus se extendere queat. In ingressu a latere Hispanico subobscura est, aliquantulum deorsum ducens, & in medio ad latu sinistrum vergit. ubi deinde ad exitum, veluti stella, gratum lucis beneficium affulgere incipit, & qua parte Galliam respicit, muro & porta clauditur. Hujus cryptae tanta est commoditas, & compendium, ut non immerito alterum (I), quasi molestiarum & laboris ademtorem hunc montem appellandum existimen. Exuperata hac crypta laetum se offert hospitium, in quo peregrinis jucundae & grata refectiones praebentur. Iuxta est sacellum D.Adriano sacrum, unde monti & cryptae nomen. Inde mons in clivum se paulatim subducere incipit, unius milliaris itinere, & via, Appianae similis, lapidibus strata, Romanorum opus creditur. Hac transeuntes ut plurimum nomina sua scopulis & cautibus, quae hic, veluti Marpesiae ac magnae, non desunt, ferro insculpere solent, unde infinita nomina, insignia, & annorum numeri ibi conspiciuntur, ab iis notati qui per salebrosas istas Pyrenaei cautes iter fecere.

Gvipvscoa ad Ortum Vidosone amne clauditur cum Pyrenaeis: ad meridiem Navarrae regno: ad occasum est Biscaja: ad Arctum Oceanus Cantabricus. Incolae apud Ptolomaeum Varduli nominantur. Regio est montosa, ubique ferri & chalybis ferax, adeo ut nubilli terrarum major sit ferri abundantia aut praestantia. Vnde hinc omne genus ferramentorum utensilium in vicinas regiones magno incolarum emolumento exportatur. Bellica quoque instrumenta, ut sunt bombardae, arcubalistae, sclopeti, loricae, enses, aliaque, tanta hic copia parantur, ut non tantum ab omnibus expetantur, sed & omnibus ubertim suppeditentur. Gens quoque ipsa bellicosissima. Martis officinam, regionem, & incolas ejus, operarios vere dixeris. Qui maritima tenent, navigationi ut plurimum operam dantes, ex piscium, quos Baccalaos vocant, captura, & balenarum quaestum faciunt. Harum adipem in ahenis decoctam, liquefactamque, & cadis impositam longe lateque distrahunt. Liquorem vulgo Traan vocant. Sal quoque hic coquitur, in loco, quem salinas appellant. illud cum avena aut lini semini miscent.

Cum autem haec regio lingua omnino differat a ceteris Hispanis, usu venit, ut quamplurima loca duo vel plura nomina secundum linguarum differentiam fortiantur, quorum quaedam enumerabo. Sunt autem hȩ civitatum synonymae voces. Salinas, Gaça, utrumque idem sonat quod sal Latinis. Mondragón, Arrasat : Monreal, Dena : Aspeitia, Vrazueitia & Salvateirra de Traurgui : Olite, Arriveri : Renteria, Viella nueva de Oiarcum : Penna Oradada, Puerto de S. Adrian : Elicaur, Licaur : Marquina, Elgoyvar : Azcoytia , Vrazgoitia, & Miranda de Traurgui : Araxa, Arayça. Aralar mons dicitur quoque Araua, & Vidoso fluvius medius est inter Galliam & Hispaniam.

A tribus fluminibus secatur praeter sex & viginti minores amnes, qui partim in haec influunt, partim per se descendunt in mare, quorum ripae, praesertim dextrae, habitationibus frequentes.

Metropolis Tolosa ad Araxis & Oriae confluentes. Placentia, ubi fabrorum copia: Motrico, vel ut alii scribendum putant, Monte de Trico, a scopulo cognomine, qui oppido imminent. Fuentarabia, quae olim Flaviobriga. Ad littus Denia, Eria. S.Sebastian municipium grande & commerciis dives, portum habens non modo commodum, sed & munitum: Ore quippe angusto & duabus arcibus utrinque adversus subitos hostium incursus praemunito. Passagio & Fonterabia. Passagium portum habet commodum & satis tutum, ore licet arctiore, & scopulo conspicuo eidem objecto, ceterum mari satis profundo, & nullis vadis aut brevibus inquinato.

Incolae iisdem cum Biscainis sunt moribus, eademque utuntur lingua. Natura sunt ingeniosi, civiles, exculti satis, ad alliciendum faciles, honoris cupidi, suorum privilegiorum defensores acerrimi, agiles, animosi, ad tractanda omnis generis arma dexterrimi, & ad militiam proclives. Mulieres validae sunt, robustae, virahines verae, corpore bene habito, nec ineleganti forma.

(I)

<< Hispania V (Navarra)                   Hispania VII (Legio et Astvria) >>